el-GRen-USru-RU

Πολιτισμός στα Κύθηρα

Πολιτιστικές εκδηλώσεις 

Τα Κύθηρα βρισκόμενα σε ιδιαίτερα στρατηγική θέση, αφού κυριολεκτικά εποπτεύουν και φρουρούν την είσοδο στο Αιγαίο Πέλαγος, δέχτηκαν μεγάλο πλήθος επισκεπτών, αποικιστών, εισβολέων σ’ όλη τη διάρκεια της γνωστής σ’  εμάς Προϊστορικής και Ιστορικής Περιόδου.

Βέβαια, παρά το πέρασμα από το νησί αρκετών κατακτητών, κυρίως Βενετών (1238-1797), τα σημάδια που αυτοί άφησαν δεν αλλοίωσαν το πολιτισμικό υπόβαθρο των Κυθήρων και των Κυθηρίων. Η ελληνική γλώσσα ουδέποτε εξοστρακίστηκε ή υπεχώρησε. Αντίθετα μάλιστα, διατήρησε πολλά από τα πρώιμα αρχαιοοελληνκά στοιχεία της, κάποια από τα οποία εξακολουθούν να χρησιμοποιούνται από τους ντόπιους στον καθημερινό προφορικό τους λόγο. Το κυρίαρχο πολιτισμικό ρεύμα ήταν πάντα το ελληνικό (ήθη, έθιμα, παραδόσεις, κοινωνική, οικογενειακή ζωή, κοινή θρησκεία με τους υπόλοιπους αρχαίους Έλληνες και Ορθόδοξη Χριστιανική Πίστη γιά την μετά Χριστόν περίοδο).

Πάνω, λοιπόν, σ’ αυτό το κυρίαρχο ρεύμα και το πολιτισμικό υπόβαθρο αναπτύχθηκε ο Κυθηραϊκός πολιτισμός. Ιδιαίτερα κατά τα χρόνια της Βυζαντινής αυτοκρατορίας, αλλά και στην περίοδο που ήταν κυρίαρχοι οι Βενετοί η Τέχνη καλλιεργήθηκε σε μεγάλο βαθμό.

 Τα εξαιρετικά δείγματα βυζαντινών και μεταβυζαντινών τοιχογραφιών στις Εκκλησίες των Κυθήρων γίνονται σήμερα αντικείμενο μελέτης και θαυμασμού από τους ειδικούς επιστήμονες και τους πολλούς επισκέπτες.

Το ίδιο συμβαίνει και στον τομέα της Αρχιτεκτονικής, τόσο στα εκκλησιαστικά κτήρια και στα κάστρα, όσο και στις κατοικίες και γενικώτερα σε παντός είδους κατασκευές, είτε αυτές είναι μνημειακές, όπως τα γεφύρια, είτε είναι απλές και καθόλου εντυπωσιακές, όπως τα αγροτόσπιτα.

Αυτή η πλούσια παράδοση συνεχίστηκε ως τις ημέρες μας με τα κτήρια να κρατούν στο μεγαλύτερο ποσοστό τους τον χαρακτήρα των παλιών κτισμάτων με απλές γραμμές, μικρούς όγκους και ανεπιτήδευτη μορφολογία.

(εικ.1) Όμως, υπάρχουν κι άλλοι τομείς πολιτισμού που επιβιώνουν χωρίς αλλαγές ως σήμερα, όπως η παραδοσιακή μουσική και οι πολύ όμορφοι χοροί των Κυθήρων. Τα κυρίαρχα τοπικά παραδοσιακά όργανα είναι το βιολί και το λαγούτο, ενώ παλιότερα παιζόταν πολύ  και η κρητική λύρα. Πολύ όμορφοι χοροί είναι η Παπαδοπαναγιώταινα, ο Μπουρδάρης, ο Μπάλλος, ο Μεσαρίτικος, ο Καραβίτικος, οι οποίοι χορεύονται σε συνδυασμό και με τους πανελληνιους παραδοσιακούς, όπως είναι ο Καλαματιανός, ο Συρτός, ο Τσάμικος .

Ένα άλλο στοιχεία, ιδιαίτερα αξιόλογο, είναι η παραδοσιακή γυναικεία φορεσιά, γνωστή ως σπαλέτο,  η οποία είναι εντυπωσιακή με ζωντανά γαιώδη χρώματα, (πορφυρό, έντονο κίτρινο, βιολετί).

 Άξιο λόγου είναι ότι οι άνδρες Κυθήριοι, αν και νησιώτες, πολύ πριν από το τέλος του 19ου αιώνα είχαν οι περισσότεροι πάψει να φορούν την  παραδοσιακή βράκα και το γιλέκο, χαρακτηριστικό όλων των νησιωτών για πολλές δεκαετίες μετά. Αντίθετα, το πορφυρό σπαλέτο με το μαντήλι (κεφαλομάντηλο), συνήθως σε έντονο κίτρινο χρώμα, φορέθηκε ως το τέλος της δεκαετίας του ’40 το πρώτο, ενώ το δεύτερο οι Κυθήριες κάθε ηλικίας το φόρεσαν ως το τέλος της δεκαετίας του ’60, ενώ το διατήρησαν μέχρι την δεκαετία του ’90 πολλές γυναίκες μεγάλης ηλικίας.

Χαρακτηριστικό είναι ότι οι Κυθήριοι ήταν και είναι ιδιαίτερα φιλομαθείς. Όταν στα μέσα της δεκαετίας του 1820 ιδρύθηκαν από τους Άγγλους κατακτητές σχολεία, οι Κυθήριοι μαθητές ήταν πολύ επιμελείς και δημιούργησαν τις καλύτερες εντυπώσεις στους ξένους  κυριάρχους. Αργότερα, μετά το 1864, τα δημοτικά σχολεία πολλαπλασιάστηκαν και ιδρύθηκαν και ανώτερα σχολεία στον Ποταμό και στη Χώρα.

Οί τέχνες και τα Γράμματα προόδευσαν  ικανοποιητικά με αποτέλεσμα πολλοί Κυθήριοι να αναδειχθούν έξω από τα στενά όρια του νησιού.  Γνωστοί είναι ο ελληνιστής Χριστόφορος Κοντολέων από τον 16ο αίώνα, ο Μητροπολίτης Φιλαδελφείας Γρηγόριος Φατσέας, ο ιατριοφιλόσοφος Γεώργιος Μόρμορης και Διευθυντής του Φλαγγινιανού Φροντιστηρίου της Βενετίας Σπυρίδων Βλαντής, όλοι τους μορφές του 18ου αιώνα.

Κατά τον 19ο αίώνα ξεχώρισαν ο Αντώνιος Φατσέας, μαχητικός υπέρμαχος της δημοτικής γλώσσας και ο μελετητής του Σολωμού Εμμανουήλ Στάης. Μεγάλοι επιστήμονες, όπως οι διάσημοι καθηγητές δερματολογίας Γεώργιος Φωτεινός (ακαδημαϊκός)  και Ιωάννης Στρατηγός, ο αρχαιολόγος Βαλέριος Στάης και ο ακαδημαϊκός Γρηγόριος Κασιμάτης, τίμησαν τα Κύθηρα με την προσφορά τους στην επιστήμη. Οι πασίγνωστοι σπηλαιολόγοι Ιωάννης Πετρόχειλος και η σύζυγός του Άννα  πρόσφεραν πολλά με το έργο τους στην ελληνική Σπηλαιολογία.

Γνωστοί καλλιτέχνες, όπως ήταν ο Γεώργιος Σουρής, ο λιμπρετίστας Κλέων Τριανταφύλλου (Αττίκ),            (εικ.2)
ο χαράκτης Βασίλης Χάρος, η τραγουδίστρια Μαρία Φαραντούρη και άλλοι αποδεικνύουν ότι τα Κύθηρα ήταν και είναι φυτώριο ταλέντων στο χώρο της Τέχνης και των Γραμμάτων.

Άξιοι αναφοράς είναι επίσης ο τοπικός ποιητής Πάνος Φύλλης (Τριφύλλης), ο οποίος με τα έργα του ανέδειξε το τοπικό γλωσσικό ιδίωμα, το οποίο έχει επηρεαστεί από την κρητική και την πελοποννησιακή ντοπιολαλιά. Μεγάλοι  φωτογράφοι που κατέγραψαν με ευαισθησία σκηνές από την κοινωνική ζωή, τα τοπία και τα μνημεία των Κυθήρων σ’ όλη σχεδόν τη διάκρεια του 20ου αιώνα είναι ο Παναγιώτης Φατσέας και ο Μανώλης Σοφίος.

Πρέπει εξ άλλου να τονισθεί ότι ο εθνικός ποιητής της Ιαπωνίας Λευκάδιος Χέρν ή όπως είναι γνωστός στην χώρα της Άπω Ανατολής , Γιάκουμο Κοϊζούμι, είναι από την μητέρα του, Ρόζα Κασιμάτη, Κυθηραϊκής καταγωγής.

Σήμερα ο Πολιτισμός στα Κύθηρα  έχει σαφή ανάπτυξη.

 Τα τελευταία τρία (από το 2012) χρόνια,  λειτουργεί στα Κοντολιάνικα, στο κέντρο του νησιού, αξιόλογη Δημοτική Βιβλιοθήκη (εικ1.), με βιβλία και κάποιες εκδηλώσεις που αναφέρονται σε μικρούς και μεγάλους. Είναι ανοικτή κάθε απόγευμα, εκτός Τρίτης και Κυριακής. Το Σάββατο το πρωϊ πραγματοποιούνται συνήθως εκδηλώσεις για παιδιά. Μικρή Βιβλιοθήκη λειτουργεί επίσης στον Ποταμό, στο Πνευματικό Κέντρο. Η επίσκεψή της μπορεί να πραγματοποιηθεί κατόπιν συνεννοήσεως με τον Πρόεδρο της Τοπικής Κοινότητος ή τον εφημέριο του ναού της Παναγίας Ιλαριώτισσας στο ομώνυμο χωριό.

Η αρκετά πλούσια Λαογραφική Συλλογή του νησιού στεγάζεται προσωρινά σ’ ένα παλαιό δημοτικό κτήριο στη Χώρα, στο δρόμο προς το βυζαντινό-ενετικό κάστρο, αλλά πρόβλέπεται να στεγαστεί και να εμπλουτιστεί και με άλλα αντικείμενα σε ανακαινισμένο δημοτικό κτήρο στον Μυλοπόταμο.

Η Συλλογή είναι επισκέψιμη τους θερινούς μήνες από Δευτέρα έως Παρασκευή και τις ώρες 09.00 έως 14.30. Η είσοδος των επισκεπτών γίνεται χωρίς εισιτήριο. Ο Επισκέπτης του νησιού με επιστημονικά ενδιαφέροντα δεν πρέπει να παραλείψει να επισκεφθεί το Τοπικό Ιστορικό Αρχείο που στεγάζεται μέσα στο χώρο του ενετικού Κάστρου στη Χώρα. Διαθέτει πλούσιο αρχειακό υλικό που ξεκινάει από το 1584 και φθάνει ως τις αρχές του 20ου αιώνα. Περιλαμβάνει διαθήκες, προικοσύμφωνα, παντός είδους συμβόλαια, απογραφές πληθυσμού, εκκλησιαστικά κατάστιχα με βαπτίσεις, γάμους, θανάτους, οικονομικά στοιχεία για την γεωργική και κτηνοτροφική παραγωγή και άλλα.

Το νησί διαθέτει  επίσης αξιόλογη Φιλαρμονική με έδρα τον Ποταμό η οποία πάντοτε σε εθελοντική βάση προσφέρει τις υπηρεσίες της σε παντός είδους εκδηλώσεις και σε εθνικές επετείους. Τα μέλη της συνήθως φθάνουν τα 18, ενώ «ψυχή» της Φιλαρμονικής είναι –συμφωνα με γενική ομολογία- ο μουσικός  - μαέστρος, κ. Ευστράτιος Θεοδωρακάκης.

Δραστηριοποιούνται επίσης αρκετές ερασιτεχνικές ομάδες στο θέατρο, στην μουσικοκινητική δημιουργία, στους παραδοσιακούς χορούς, στο κουκλοθέατρο κ.α.

Δεν πρέπει να παραλείψουμε να αναφέρουμε τις τοπικές λαϊκές ορχήστρες που δραστηριοποιούνται στο νησί, οι οποίες παίζουν σε λαϊκά πανηγύρια, σε θρησκευτικές εορτές, σε καταστήματα και σε ιδιωτικές εκδηλώσεις, όπως σε γάμους και βαπτίσεις ή και στην ονομαστική εορτή κάποιων ντόπιων. Τα όργανα τα οποία συνήθως χρησιμοποιούν είναι το βιολί, το λαγούτο, η κιθάρα, το μπουζούκι, το ταμπούρλο, το αρμόνιο και τα κρουστά (ντραμς).

Σ’ όλη την διάρκεια του χρόνου πραγματοποιούνται Πολιτιστικές εκδηλώσεις, οι οποίες βέβαια πολλαπλασιάζονται το Καλοκαίρι.

Κύρια θρησκευτικά πανηγύρια είναι αυτά στα οποία τιμώνται οι τοπικοί Άγιοι και βέβαια οι άλλες μεγάλες εορτές της Ορθοδοξίας. Συγκεκριμένα, την 12η Μαίου τιμάται ο Όσιος Θεόδωρος Κυθήρων, την 1η Αυγούστου η Αγία Ελέσα και την 24η Σεπτεμβρίου η Παναγία η Μυρτιδιώτισσα. Επίσης μεγάλες θρησκευτικές εορτές είναι η Μεταμόρφωση του Σωτήρος την 6η Αυγούστου και η Κοίμηση της Θεοτόκου την 15η Αυγούστου.

Λαϊκά πανηγύρια και μουσικοχορευτικές βραδιές οργανώνονται στον Αυλαίμονα την 6η Αυγούστου, στον Ποταμό την 15η Αυγούστου, στον Καραβά συνήθως 17 ή 18 Αυγούστου, στα Φράτσια συνήθως την 20η ή 21η Αυγούστου, στα Μητάτα (Γιορτή Κρασιού) συνήθως 9η ή 10η Αυγούστου, στα Κατσουλιάνικα, της τέως Κοινότητας Λογοθετιανίκων στις 20 ή 21 Ιουλίου κ.άλλες.

Επίσης μεγάλες πολιτιστικές εκδηλώσεις οργανώνονται από τον Δήμο Κυθήρων και τοπικούς Εξωραϊστικούς  Πολιτιστικούς Συλλόγους. Αυτές περιλαμβάνουν θεατρικές παραστάσεις στο Ανοιχτό θέατρο Ποταμού (εικ2), συναυλίες, κουκλοθέατρο, Καραγκιόζη κ. άλλα. Μεγάλα ονόματα καλλιτεχνών σημάδεψαν με την παρουσία τους τα Κύθηρα τα τελευταία οκτώ χρόνια, όπως Διονύσης Σαββόπουλος, Γιάννης Μαρκόπουλος,  Μίμης Πλέσσας, Ελένη Τσαλιγοπούλου, Παντελής Θαλασσινός, Φοίβος Δεληβοριάς, Σωκράτης Μάλαμας, Κώστας Τουρνάς, Σάκης Μπουλάς, Βασίλης Παπακωνσταντίνου, Χρήστος Θηβαίος, Αλκίνοος Ιωαννίδης και πολλοί άλλοι.

Πραγματοποιούνται επίσης συναυλίες κλασσικής μουσικής, συναυλίες με καντάδες και άλλα παραδοσιακά τραγούδια.

Επίσης οργανώνονται επιστημονικές ομιλίες και ημερίδες στην αίθουσα του Κυθηραϊκού Συνδέσμου στη Χώρα, στην αίθουσα του Πανευματικού Κέντρου στον Ποταμό και στο Πολιτιστικό Κέντρο της Μητροπόλεως Κυθήρων στο Κεραμωτό. Επίσης, διοργανώνονται εκθέσεις χειροτεχνίας και ζωγραφικής  ερασιτεχνών, αλλά και γνωστών μεγάλων καλλιτεχνών, κυρίως στη Χώρα. Από τις πιό σημαντικές εκθέσεις που διοργανώθηκαν τα τελευταία χρόνια ήταν του ζωγράφου Ιωάννη Σπηλιώπουλου και του διεθνώς γνωστού ζωγράφου – αγιογράφου Γεωργίου Κόρδη.

Ο επισκέπτης των Κυθήρων που, πέρα από τα πολλά αξιοθέατα που έχει να δει, ενδιαφέρεται και γιά την πνευματική του τέρψη και ανάταση, σίγουρα δεν θα πλήξει.

Οι επιλογές είναι πολλές και κατά κανόνα αξιόλογες.

Μπορεί κάποιος να παρακολουθήσει στα Κύθηρα από παραστάσεις μοντέρνου χορού με αλληγορική  σημασία, όπως το έργο  «The Cave» που αναφερόταν στην αλληγορία της σπηλιάς του Πλάτωνα μέχρι παραδοσιακά χορευτικά , όπως οι Ικαριώτικοι χοροί του Συγκροτήματος «Άρτεμις Ταυροπόλος».

Τέλος, στα Κύθηρα διεξάγονται και αθλητικοί αγώνες συνήθως με συμμετοχή ντόπιων ερασιτεχνών αθλητών (δρομέων, κολυμβητών) και αθλητών συνήθως από την Κρήτη, όπως  π.χ. από τον Σύλλογο Μαραθωνοδρόμων Κρήτης.

Χωρίς αμφιβολία το πλούσιο πολιτιστικό πρόγραμμα που υπάρχει στα Κύθηρα, κυρίως τα Καλοκαίρια θα ικανοποιήσει και τους πιό απαιτητικούς επισκέπτες.